ایران و قفقاز (Iran va Qafqaz)

  • پرینت
.



تاریخ ملت و ملیت در شمال رود ارس برای ما ‏ایرانیان تاریخ یک توده است در دو روایت. روایت ‏نخست تاریخی است که ریشه در ایران و فرهنگ ‏ایرانی دارد و روایت دوم تاریخی است که از ‏‏«ملت‌سازان» آموخته‌ایم. دومی روایتی است ‏رمانتیک و به شدت خیالی. چنین تخیلی که ریشه ‏در جنگ‌های ایران و روس و برآمدن نهادهای مدرن ‏در قفقاز داشت،‎ ‎همواره مورد حمایت اشغال‌گران ‏روس (تزار و سرخ) نیز بود، زیرا گسست تاریخی و ‏اجتماعی شمال و جنوب و بازگشت‌ناپذیری منطقه ‏قفقاز به ایران را تضمین می‌کرد.‏

نشریاتی چون ملانصرالدین و ترقی و روشنفکران و ‏سیاست‌مدارانی چون رسول‌زاده و آقایف پیشتاز این ‏فرآیند بودند. به این ترتیب خمیرمایه یک ملت مجزا ‏در شمال ارس نخست در تصورات و تخیلات ‏روزنامه‌نگاران، شعراء و نویسندگانی به وجود آمد که ‏به تاریخ «کهن‌تری» تأکید داشتند و سعی ‏می‌کردند آن را به تملک خود درآوردند.‏

البته با بررسی و نیم نگاهی به وضعیت قفقاز ‏جنوبی و انفصال این ناحیه از ایران می‌توان گفت که ‏این رویکرد بیشتر از سر ناچاری بود. زیرا از طرف ‏دولت وقت ایران حمایتی از مسلمانان قفقاز که ‏دائم در معرض هجوم مسیحیان روس و ارمنی بودند ‏صورت نمی‌گرفت و موجودیت این عده دائما در ‏معرض تهدید بود. بنابراین در غیاب ایران که سرگرم ‏مشکلات خاص خود بود رجوع نخبگان شمال ارس ‏به عثمانی که دورة جدیدی را با قدرت‌گیری ترکان ‏جوان تجربه می‌کرد طبیعی به نظر می‌رسد.‏

اما این نوع هویت‌طلبی جدید در آن سوی ارس ‏ریشه در شکست و ناامیدی داشت. ناامیدی ‏نخبگان قفقازی چون رسول‌زاده و آقایف که در آغاز ‏آمال خود را در ایران و ایران‌گرایی جستجو می‌کردند ‏از دولت قاجار، افزایش روزافزون تهدید از سوی ‏مسیحیان و وسوسه تجدیدنظرطلبی گرایش به ‏عثمانی و کمیته اتحاد و ترقی را در آنها تقویت ‏می‌کرد.‏

هنوز آثار روان‌شناسی و شکست از روس در میان ‏مسلمان قفقاز بررسی نشده است. شکست از ‏یک قدرت مسیحی در منطقه‌ای که چندین سده ‏کشاکش دینی را تجربه کرده است و نیاز به ‏تکیه‌گاه نیرومند برای این مردم موضوع مغفولی ‏است.‏

پس از فروپاشی شوروی طی دو دهه آن چه که ‏‏«اریک هابسباوم» از آن با عنوان «ابداع سُنت» ‏نامی برد یک به یک برای تکمیل روند ملت سازی در ‏جمهوری شمال رود ارس اجرا شد. شکل‌گیری یک ‏همتراز سکولار بر آمده از ایدئولوژی در امر آموزش و ‏پرورش و تربیت نسل جدید با تاریخ برساخته و غیر ‏حقیقی، ابداع آیین های عمومی تحت عنوان ‏روزهای ملی در مناسبت های مختلف و تولید انبوه ‏یادبودهای ملی از این جمله بود. با وجود همه ‏تلاش‌هایی که برای تکمل پروژه ملت سازانه در ‏جمهوری مسلمان نشین شمال رود ارس از زمان ‏محمد امین رسول زاده و میر جعفر باقروف تا زمان ‏فروپاشی شوروی صورت گرفت، این برنامه سیر ‏ناامید کننده‌ای را دنبال کرد که در روزهای سخت ‏پس از فروپاشی و عدم رغبت مردم برای مشارکت ‏فعال در آن چه که از سوی اقتدار سیاسی وقت ‏جنگ قره باغ نامیده می‌شد، نشان دهنده این ‏واقعیت است.‏

در جمهوری آن سوی ارس می‌توان پیاده شدن ‏بسیاری از پروژه‌های دولتی برای ملت سازی را ‏مشاهده کرد. هنوز این پروژه تکمیل نشده است. ‏ناسیونالیسم دولتی که خاندان علیف پیگیر آن است ‏مسئله‌ای است که آنتونی اسمیت از آن با عنوان ‏ناسیونالیسم‌های بدون ملت یاد می‌کند. چیزی که ‏در آفریقا و برخی کشورهای آسیایی شایع است. ‏اسمیت در کتاب "ناسیونالیسم" تشریح می‌کند که ‏دولت‌های فاقد پیشنه ملی به چه ترتیب خود را ‏مجبور می‌بینند به تاریخ‌سازی روی آورند. حتی در ‏جایی که ملت آینده نمی‌تواند به هیچ پیشینه ‏قومی مهمی فخر بورزد و این پیشنه باید جعل و ‏برساخته شود تا بعنوان "شرط بقاء" و وحدت ملی ‏جلوه‌گری نماید.‏

‎ ‎ http://etemaad.ir/Released/‎‏90‏‎-‎‏05‏‎-‎‏24‏‎/‎‏151‏‎.htm#‎‏109196‏

برگردان این یادداشت به گویش آذربایجانی باکویی ‏در ادامه‎... ‎

Iran va Qafqaz

Salar Seyfəddini

etemaad qəzeti

Millət və Milliyət tarixi Arazın Şimalında biz ‎İranlılara bir tarixdi ama iki povestdə. Birinci ‎povest İran və İran mədəniyyətində kökü var ‎və ikinci povesti "Millət Qurucu"lardan ‎öyrənmişik. İkinci povest bir romantik və xəyali ‎povestdir. Belə təxəyyüllər İran-Rus ‎savaşlarında və Qafqazda modern ‎müəssisələrin quruluşunda kökü varidi və ‎həmişə Ruslar (Tezar və Komonistlər) bu ‎povesti gücləndiriplər çünki bu iş Şimal və ‎Cenubun ayrı qalmasına və Qafqazın bir dəfə ‎də İrana qayıtmamasını zəmanət edirdi. ‎Mollanəsəddin və Tərəqqi təkin jurnallar və ‎Rəsulzadə və Aqayev təkin Siyasətcilər və ‎aydınlar bu prosesi qabağa aparıblar. Beləliklə ‎bir millətin başlayış yeri jurnalistlər, şairlər və ‎yazıçıların təfəkkürlərində və təsəvvürlərində ‎yaradıldi ki bir "daha köhnə" tarixə ‎vurğulaydılar və çalışırdılar ki bu tarixə təməllük ‎etsinlər. Əlbəttə Cenubi Qafqazın İrannan ‎ayrılması vəziətinə baxanda və onu çek ‎etməkdə başa düşürük ki bu yanaşma ‎çarəsizlikdənimiş. Çünki İran dövləti tərəfindən ‎Qafqazdaki Müsəlmanlara ki Rus və Ərməni ‎xristianların tərəfindən zülm altındaydılar, bir ‎dəstək və kömək gəlmirdi və oların canları ‎təhdid altındaydı. Belə, İranın içəridəki ‎problemlərnən başı qal olan zaman, Arazın ‎şimalının aydınları Osmanlıdan ki yeni bir ‎dovran gənç türklərnən keçirdirdi köməy ‎istəməkləri təbii gözə gəlir. Bu hüviyyət ‎tələblik ki məyusluq və iğursuzluğun içində ‎kökü varidi, Aqayev və Rəsulzadə kimi elitaları ‎ki ilkdə öz mətləblərin Qacar İrannan və ‎İrancılıqdan istirdilər, və xristianların artan ‎yəhdidləri, oları ona sürdi ki təfəkkürləri ‎Osmanlı və İttihad və Tərəqqıyə yaxınlaşa. ‎Hələ Qafqazın müsəlman xalqında psixologiya ‎əsərləri çek olunmayıb. Bir xristian gücündən ‎məqbuliyət bir rayonda ki yüzlər il dini ‎münaqişələrin yeri olubdur və bu xalqın bir ‎dayaq gücə ihtiyacları özü bir başqa məslək ‎sayılır. Sovetlərin dağıldıqlarınnan sora Erik ‎Habsbavem millət qurmaq projəsinə göra ‎‎"Sünnəti yenilik" dediği sözləri bir-bir icra ‎edilmişdir. Bir ideolojidən çıxmış seküler ‎nominalın quruluşı yeni nəslin təhsil və ‎tərbiyəsində və bir saxtə və yalan tarixin ‎üstündə, umumi milli münasibətlər və milli ‎günlər və il dönəmlər çıxartmaq bu prosenin ‎içindəki işlərdən sayılırdi. Arazın şimalında olan ‎müsəlman Respublikasının içində edilən bebelə ‎çalışmaya rəğmən, Muhəmməd Əmin ‎Rəsulzadə və Mir Cəfər Baqırov zamanından ‎Sovetlər dağıldığına qədər millət qurmaq ‎prosəsi özüni bir məyüs eliyən prosə görsədi və ‎indiyə qədər nəticəsiz olub ki Sovet dövləti ‎dağılannan soraki çətin günlər və Xalqın ‎Qarabağ savaşında fəal iştiraki olmaması bu ‎reallığı görsədir. Arazın otayındaki ‎respublikada bir çox millər qurmağıyçün projə ‎görünür. Hələ bu projə tamamlanmayıb.Dövlət ‎Nasionalismi ki Əliyev ailəsi onun dalıycaqdi, ‎Antoni Esmit dediğinə görə ona millətsiz ‎nasionalimlər denir ki Afriqada və Asianın bəzi ‎ölkələrində var. Esmit," Nasionalism" kitabında ‎onu annadır ki geçmişi olmayan dövlətlər necə ‎məcburdılar özlərinə saxtə tarix yazalar. Hətta ‎o yerdə ki gələcək millət eliyə bilməz öz etnik ‎geçmişinə fəxr edə, bu tarix düzətmək lazimdir ‎ki milli birliq və "qalmaq şərti" ola bilə.‎